Mijn hond heeft gebeten. Is dat erg?

Een hond die bijt. Voor veel mensen klinkt dat meteen ernstig. Een hond hoort immers niet te bijten. En als hij het eenmaal gedaan heeft, doet hij het vast nog een keer. Vroeger werd zelfs regelmatig gezegd: “Als een hond eenmaal bloed heeft geproefd, weet hij hoe het smaakt.” Alsof er na die eerste beet iets in de hond verandert waardoor hij voortaan gemakkelijker zal bijten.

Dat is een fabel. Een hond wordt niet ineens een bijter omdat hij een keer gebeten heeft. Maar dat betekent ook niet dat we iedere beet maar moeten bagatelliseren. De interessante vraag is eigenlijk niet óf een hond gebeten heeft, maar waarom hij dat deed, in welke situatie en met welke intentie.

Een beet is gedrag, geen diagnose

Bijten is uiteindelijk gewoon gedrag dat tot het gedragsrepertoire van een hond behoort. Honden kunnen hun bek gebruiken om te dreigen of zich te verdedigen, maar ook tijdens spel, uit frustratie, bij pijn, uit angst of omdat ze zo opgewonden zijn dat ze nauwelijks meer weten wat ze met zichzelf aan moeten.

Dat maakt nogal verschil.

Een hond die doelgericht naar een andere hond toe gaat om deze ernstig te verwonden, laat iets heel anders zien dan een jonge hond die tijdens wild spel steeds in handen en kleding hangt. Toch kunnen beide honden letterlijk hun tanden in iemand zetten.

Daarom zegt de zin “Deze hond heeft gebeten” op zichzelf eigenlijk verrassend weinig.

De ene hond is de andere niet

Ook ras, type hond en individuele aanleg spelen mee in wat we als normaal of afwijkend gedrag beschouwen.

Van sommige honden mag je op grond van selectie, rasaanleg en individuele eigenschappen behoorlijk veel impulscontrole en terughoudendheid in het gebruik van de bek verwachten. Een Golden Retriever die bij normale alledaagse frustraties voortdurend naar mensen hapt, zou voor mij daarom echt aanleiding zijn om goed te onderzoeken wat er aan de hand is.

Bij andere typen honden zie je sneller fysiek gedrag. Ze gebruiken gemakkelijker hun lijf en bek, raken sneller hoog in opwinding of reageren heftiger wanneer spanning oploopt. Dat betekent niet dat bijten bij zo'n ras automatisch acceptabel is. Het betekent wel dat we gedrag altijd moeten beoordelen binnen de context van de hond die voor ons staat.

Ras alleen bepaalt bovendien nooit of een hond zal bijten. Opvoeding, leerervaringen, socialisatie, gezondheid, stressniveau en het karakter van de individuele hond wegen allemaal mee.

Een hond die letterlijk houvast zoekt

Een mooi voorbeeld zag ik onlangs tijdens een les met een pitbullachtige hond. Voor deze hond was er die dag ontzettend veel gebeurd.

Ze was met het openbaar vervoer gekomen, terwijl ze dat nog nooit had gedaan. Daarna kwam ze terecht op een trainingsveld met andere honden, terwijl ook dát helemaal nieuw voor haar was.

Ze was volledig overprikkeld. Ze hijgde enorm, haar ogen waren rood en ze stond voortdurend in de hoogste versnelling. En ze hapte.

In de lijn. Naar armen. Ze wilde eigenlijk voortdurend ergens haar bek in zetten.

Als je alleen naar dat laatste kijkt, kun je zeggen: “Die hond bijt mensen.” En feitelijk klopt dat zelfs. Als zo'n hond hard genoeg in je arm hapt, kun je daar prima een blauwe plek aan overhouden.

Maar is dit dan een agressieve of 'valse' hond?

Dat is veel te kort door de bocht.

Wat ik zag was een hond die zo ver over haar eigen grens heen was dat ze haar spanning niet meer goed kon reguleren. Het happen leek bijna een vorm van letterlijk houvast zoeken: ik weet niet meer wat ik met mezelf aan moet, dus ik moet iets vastpakken.

Dat maakt een blauwe plek natuurlijk niet minder blauw. Maar het maakt voor de beoordeling van de hond een wereld van verschil.

De motivatie achter de beet doet ertoe

Als gedragstherapeut wil ik daarom veel meer weten dan alleen: heeft hij gebeten?

Wat gebeurde er vlak daarvoor? Hoe gespannen was de hond? Probeerde hij eerst afstand te nemen? Was er sprake van angst, frustratie, pijn of extreme opwinding? Was het een snelle hap of beet hij door? Liet hij direct weer los? Bleef hij aanvallen? Hoeveel controle leek de hond nog over zijn gedrag te hebben? En komt dit gedrag vaker voor?

Een hond die tijdens extreme opwinding één keer in een arm hapt, beoordeel ik anders dan een hond die bij relatief geringe aanleiding doelgericht bijt en vervolgens doorzet. Ook de ernst van de verwonding, de voorspelbaarheid van het gedrag en de omstandigheden waaronder het gebeurt tellen mee.

Dat is ook waarom professionals soms anders reageren op een beet dan mensen die er minder ervaring mee hebben.

“Maar hij heeft mij gebeten!”

Voor de persoon die gebeten wordt, kan de motivatie van de hond op dat moment natuurlijk weinig relevant voelen. Je bent geschrokken, hebt pijn of misschien zelfs een wond. Dat moeten we niet wegredeneren met: “Hij bedoelde het niet zo.”

Tegelijkertijd moeten we oppassen voor het andere uiterste: iedere hond die zijn tanden gebruikt onmiddellijk bestempelen als agressief, vals of gevaarlijk.

In mijn werk weet ik dat ik een keer gehapt kan worden. Dat betekent niet dat ik iedere beet normaal vind of accepteer. Het betekent dat ik probeer te begrijpen wat die beet mij vertelt over de emotionele toestand en mogelijkheden van die hond op dat moment.

En vervolgens komt misschien wel de belangrijkste vraag: kunnen we voorkomen dat de hond opnieuw in zo'n situatie terechtkomt?

Bij de hond uit het voorbeeld zou mijn eerste gedachte daarom niet zijn: we moeten haar het bijten afleren. Mijn eerste gedachte is: deze hond kon deze hoeveelheid spanning duidelijk nog niet aan. De volgende keer moeten we ervoor zorgen dat de situatie beter aansluit bij wat zij op dat moment aankan.

Want een hond die niet meer hoeft te ontploffen, hoeft vaak ook niet meer te happen.

Wanneer wordt bijten wél zorgelijk?

Dat een beet niet automatisch betekent dat een hond agressief of gevaarlijk is, betekent niet dat bijten nooit ernstig is.

Een hond die zonder duidelijke aanleiding ernstig verwondt, steeds sneller tot bijten overgaat, slecht te voorspellen is of doelgericht blijft doorbijten, vraagt om een heel andere beoordeling. Ook wanneer kinderen of kwetsbare mensen gevaar lopen, kan het risico onacceptabel worden.

Daarom kijken we niet alleen naar de motivatie, maar ook naar het risico. Begrijpen waarom een hond bijt en bepalen hoe gevaarlijk de situatie is, zijn twee verschillende dingen. Een hond kan een heel begrijpelijke reden hebben om te bijten en tóch een serieus veiligheidsrisico vormen.

Dus: is het erg als een hond bijt?

Soms wel. En soms veel minder dan mensen denken.

Een beet vertelt ons niet automatisch dat een hond vals is. Hij vertelt ons dat er op dat moment iets gebeurde waardoor de hond zijn bek gebruikte. Pas wanneer we weten waarom, hoe ernstig de beet was, hoeveel controle de hond had en hoe groot de kans op herhaling is, kunnen we daar een goede betekenis aan geven.

Misschien moeten we daarom stoppen met de vraag: “Heeft deze hond ooit gebeten?”

Een veel interessantere vraag is:

“Wat gebeurde er waardoor deze hond beet?”

Het antwoord daarop vertelt ons veel meer over de hond dan het simpele feit dat zijn tanden een keer iemand geraakt hebben.