(niet zoals jij denkt)
De term kalmerende signalen is onlosmakelijk verbonden met het werk van Turid Rugaas. Zij is een Noorse hondentrainer die wereldwijd bekend werd door haar boek en lezingen over hondentaal. In haar werk beschreef zij een reeks subtiele gedragingen, zoals wegkijken, gapen, snuffelen en langzaam bewegen, die honden volgens haar inzetten om spanning te verminderen en sociale interacties te “kalmeren”. Haar benadering heeft grote invloed gehad op de manier waarop veel trainers en hondeneigenaren naar gedrag kijken, met name omdat zij aandacht vroeg voor signalen die daarvoor vaak over het hoofd werden gezien.
Hoewel deze theorie praktisch waardevol is geweest, rijst de vraag in hoeverre de interpretatie ook wetenschappelijk houdbaar is. Vanuit de ethologie worden deze gedragingen namelijk niet als één aparte categorie beschouwd. In plaats daarvan worden ze geplaatst binnen bredere gedragsstrategieën, zoals conflictvermijdend gedrag, de-escalatiesignalen en afstand vergrotend gedrag. Dit zijn gedragingen die optreden wanneer een dier zich bevindt in een spanningsveld tussen verschillende motivaties, bijvoorbeeld tussen naderen en vermijden.
Onderzoek naar hondengedrag laat zien dat veel van de door Rugaas beschreven signalen inderdaad vaker voorkomen in sociale spanningssituaties. Wegkijken kan bijvoorbeeld helpen om directe dreiging te verminderen, doordat oogcontact wordt vermeden. Snuffelen aan de grond kan optreden als overspronggedrag wanneer interne spanning oploopt. Ook gapen en tongelen worden regelmatig gezien in situaties van verhoogde arousal of stress. Wat echter ontbreekt, is overtuigend bewijs dat honden deze signalen inzetten met de intentie om een ander individu actief te kalmeren.
Intentie is binnen gedragswetenschap bovendien lastig vast te stellen. Wat wel goed onderbouwd is, is dat deze gedragingen de kans op escalatie verkleinen. Het effect kan dus de-escalerend zijn, maar dat betekent niet automatisch dat het gedrag gericht is op het beïnvloeden van de ander. Vanuit functioneel perspectief zijn deze gedragingen eerder strategieën van het individu zelf om spanning te reguleren of conflict te vermijden.
De rol van context is daarbij cruciaal. Eenzelfde signaal kan verschillende betekenissen hebben afhankelijk van de situatie. Snuffelen kan bijvoorbeeld gewoon exploratiegedrag zijn in een ontspannen context, maar ook optreden als spanningsregulatie in een conflict. Dit maakt het problematisch om vaste labels te gebruiken en één betekenis toe te kennen aan specifiek gedrag.
Een goed voorbeeld hiervan is tongelen, het snel met de tong langs de neus gaan. In de praktijk wordt dit vaak gezien als een poging om een ander te kalmeren. Vanuit ethologisch perspectief is dat echter een te directe conclusie. Tongelen wordt vaker gezien in situaties van spanning, onzekerheid of sociale druk en past daarmee binnen conflictgerelateerd gedrag. Er is daarnaast een plausibele fysiologische verklaring: activatie van het sympathisch zenuwstelsel bij stress kan leiden tot een verminderde speekselproductie, waardoor de mond droger aanvoelt. Likbewegingen kunnen helpen om dit te reguleren. Tegelijkertijd ontbreekt specifiek bewijs dat tongelen bij honden primair door een droge mond wordt veroorzaakt, en het gedrag komt ook voor in andere contexten, zoals anticipatie op voedsel. Dit wijst erop dat het meerdere functies kan hebben.
Ook gapen wordt vaak als kalmerend signaal geïnterpreteerd, terwijl onderzoek het eerder koppelt aan veranderingen in arousal, vermoeidheid of spanning. Het kan optreden bij onzekerheid, maar ook bij overgangsmomenten tussen activiteit en rust. Snuffelen, zoals eerder genoemd, kan zowel exploratief gedrag zijn als overspronggedrag. Langzamer bewegen of verstijven wordt vaak gezien bij honden die spanning ervaren en kan worden verklaard als een strategie om escalatie te voorkomen of informatie te verzamelen in een onzekere situatie.
Wat al deze gedragingen gemeen hebben, is dat ze sterk samenhangen met de interne toestand van de hond. Ze geven informatie over spanning, motivatie en arousal, maar hebben niet één vaste betekenis en zijn niet eenduidig gericht op de ander. Het gebruik van de term kalmerende signalen kan daardoor misleidend zijn, omdat het suggereert dat het gedrag primair communicatief en intentioneel is.
Dat neemt niet weg dat het concept een belangrijke rol heeft gespeeld in het vergroten van bewustzijn rondom subtiele signalen bij honden. Veel mensen zijn door het werk van Rugaas beter gaan kijken naar lichaamstaal en hebben geleerd om eerder in te grijpen bij spanning. Vanuit wetenschappelijk perspectief is het echter nauwkeuriger om deze signalen te beschrijven als uitingen van stress, arousal en conflictvermijding.
Door gedrag op deze manier te benaderen, verschuift de focus van interpretatie naar observatie. Niet de vraag “probeert de hond te kalmeren?” staat centraal, maar “wat ervaart de hond en hoe helpt dit gedrag hem om met de situatie om te gaan?”. Dat sluit beter aan bij de huidige kennis over gedrag en voorkomt dat menselijke aannames over intentie worden geprojecteerd op dierlijk gedrag.
